Nieuwe cyberrisico's bij gemeenten vragen om meer grip

AI biedt gemeenten nieuwe mogelijkheden. Werkprocessen kunnen efficiënter worden ingericht, medewerkers krijgen betere ondersteuning bij hun dagelijkse werkzaamheden en nieuwe digitale dienstverlening komt sneller binnen bereik. Tegelijkertijd verandert AI ook het cyberdreigingslandschap. Aanvallers zetten AI in om sneller kwetsbaarheden te identificeren, phishingberichten overtuigender te maken en aanvallen op grotere schaal uit te voeren.

Tijdens het webinar ‘Cyberontwikkelingen bij gemeenten: AI en nieuwe aanvalsvlakken’ stond deze ontwikkeling centraal. De belangrijkste conclusie: AI biedt kansen, maar vraagt vraagt gemeenten ook om hun cyberweerbaarheid anders te organiseren.

AI versnelt het dreigingslandschap

AI versnelt processen. Dat geldt niet alleen voor organisaties die AI inzetten om efficiënter te werken, maar ook voor kwaadwillenden. Waar cybercriminelen vroeger veel tijd nodig hadden om systemen te verkennen of berichten op te stellen, gaat dat door AI nu geautomatiseerd. Daardoor kunnen aanvallen sneller, goedkoper en doelgerichter worden uitgevoerd. Gemeenten moeten daardoor sneller reageren op nieuwe dreigingen. 

Ook binnen gemeentelijke organisaties brengt AI nieuwe risico’s met zich mee. Denk aan chatbots die gekoppeld zijn aan grote hoeveelheden data. Als toegangsrechten, dataclassificatie en logging niet goed zijn ingericht, kan vertrouwelijke informatie onbedoeld zichtbaar worden. 

Ook kunnen AI-toepassingen acties uitvoeren die niet de bedoeling zijn. Bijvoorbeeld doordat een chatbot gegevens deelt met iemand die daar geen toegang toe heeft, e-mails doorstuurt of door verkeerd gebruik onnodig veel rekencapaciteit verbruikt. Dan ontstaat niet alleen een veiligheidsrisico, maar kunnen ook de kosten onverwacht oplopen.

Nieuwe systemen brengen nieuwe kwetsbaarheden mee

AI is onderdeel van een bredere ontwikkeling: het digitale aanvalsvlak van gemeenten groeit. Dat komt niet alleen door nieuwe software, maar ook doordat steeds meer fysieke systemen worden verbonden met netwerken of internet. Denk aan ventilatiesystemen, zonnepanelen, laadpalen, verkeersregelinstallaties, sluizen, bruggen en gemalen. Dat heeft belangrijke voordelen, zoals beheer op afstand, betere monitoring, verduurzaming en slimmer onderhoud.

Maar veel van deze systemen zijn primair ontworpen voor betrouwbaarheid, niet voor digitale verbondenheid. Zodra ze aan een netwerk worden gekoppeld, ontstaan nieuwe kwetsbaarheden. De impact kan bovendien direct merkbaar zijn in de fysieke leefomgeving. Als een brug niet functioneert of verkeersinstallaties uitvallen, raakt cybersecurity ineens aan bereikbaarheid, veiligheid en dienstverlening.

Testen maakt risico’s zichtbaar

Voor gemeenten is het daarom essentieel om inzicht te hebben in het eigen digitale aanvalsvlak. Welke AI-toepassingen worden gebruikt? Welke systemen zijn verbonden met netwerken of internet? Welke gegevens zijn toegankelijk, en voor wie? En welke verouderde systemen, standaardwachtwoorden of onvoldoende gepatchte omgevingen zijn nog aanwezig?

Testen helpt om dat zichtbaar te maken. Met penetratietesten en ethical hacking wordt duidelijk of systemen anders reageren dan verwacht. Bijvoorbeeld of een chatbot vertrouwelijke informatie prijsgeeft en of een AI-toepassing acties uitvoert die niet de bedoeling zijn. Testen brengt ook bekende kwetsbaarheden aan het licht, zoals hergebruik van wachtwoorden, standaardwachtwoorden en systemen die te lang ongepatcht blijven. 

De cruciale eerste uren na een incident

Nieuwe aanvalsvlakken maken voorbereiding belangrijker. Zeker omdat AI de tijd tussen het vinden van een kwetsbaarheid en daadwerkelijk misbruik kan verkorten. In de eerste uren van een incident is het belangrijk dat gemeenten snel weten wat er is geraakt, welke data veiliggesteld moet worden en welke medewerkers direct actie moeten ondernemen.

Daarom is een incident responseplan nodig: een praktisch plan waarin staat wie welke rol heeft, welke systemen kritiek zijn, welke stappen direct genomen moeten worden en hoe de gemeente besluiten neemt onder druk. Maar zo’n plan werkt alleen als het actueel is, beschikbaar blijft wanneer systemen platliggen en regelmatig wordt geoefend. 

Ook first responder training speelt hierbij een belangrijke rol. Medewerkers die als eerste signalen van een mogelijk incident opmerken, bijvoorbeeld binnen de servicedesk of IT-afdeling, moeten weten hoe zij moeten handelen. Daarmee wordt vorkomen dat cruciaal bewijsmateriaal verloren gaat. Wanneer een laptop met verdacht gedrag bijvoorbeeld direct opnieuw wordt geïnstalleerd, kan essentiële informatie verdwijnen die later nodig is om de oorzaak en omvang van het incident vast te stellen.

Met inzicht, testen en goede voorbereiding wordt cyberweerbaarheid geen reactie achteraf, maar een vast onderdeel van de manier waarop gemeenten hun digitale omgeving besturen.