De Corporate Governance Code is dringend toe aan een AI-update

Artikel

Gepubliceerd: 
Auteur(s): John Hijmans

De Nederlandse Corporate Governance Code vormt een belangrijk fundament onder goed bestuur. Maar wat betekent goed bestuur in een tijd waarin kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol speelt in besluitvorming?  

Bestuurders sturen op de Corporate Governance Code. Commissarissen toetsen bestuurders en organisaties eraan. Accountants hanteren hem als referentiekader. Aandeelhouders verwachten dat de Code nageleefd wordt. Beursgenoteerde bedrijven in Nederland zijn wettelijk verplicht over de naleving van de Code te rapporteren volgens het ‘pas toe of leg uit’-principe.  

De Code is een levend document, bedoeld om voortdurend aan te sluiten op maatschappelijke ontwikkelingen. Zo werd de afgelopen jaren meer focus gelegd op duurzaamheid, langetermijn-waardecreatie, risicomanagement en cultuur. 

De laatste editie van de Code stamt uit maart 2025. Toch roept de snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie nu alweer nieuwe vragen op. Biedt de Code nog wel voldoende houvast voor good governance in een wereld waarin AI steeds meer invloed krijgt op besluitvorming? 

Wie de meest recente versie van de Code doorleest, vindt vrijwel niets over het onderwerp AI. Alleen in een passage over het belang van voldoende training en opleiding voor bestuurders en commissarissen op het gebied van digitalisering zou je kunnen lezen dat daarmee ook aandacht voor AI wordt bedoeld. Maar dat is gissen.  

Dat betekent niet dat de bestaande governanceprincipes hun waarde hebben verloren. Maar de vraag is wel of ze voldoende houvast bieden voor de nieuwe vraagstukken die AI met zich meebrengt. De Code is immers grotendeels geschreven voor een andere wereld. De wereld vóór ChatGPT, Claude en Gemini. 

De mens beslist, maar niet meer altijd 

De Code is in essentie gebouwd op één fundamenteel principe: er is altijd een mens die een beslissing neemt en daarover verantwoording aflegt. Het hele stelsel gaat uit van menselijke beslissers die aanspreekbaar zijn op hun keuzes. 

Door de opkomst van AI wordt die verantwoordelijkheidsverdeling ingewikkelder. In veel organisaties nemen algoritmen al beslissingen over zaken als kredietverlening, personeelsplanning, fraudedetectie en inkoop. Vaak doet AI het voorwerk en drukt de mens op de knop. De mens blijft formeel eindverantwoordelijk, terwijl de feitelijke inhoud van de beslissing in toenemende mate door data, modellen en algoritmen wordt bepaald.  

Die beslissingen kunnen directe gevolgen hebben voor klanten, medewerkers en andere belanghebbenden. De bestaande governanceprincipes blijven daarbij van toepassing. Maar hoe geef je daar in de praktijk invulling aan? Hoe houd je toezicht op besluitvorming waarin AI een grote rol speelt? En hoe leg je verantwoording af als achteraf blijkt dat een AI-model tot verkeerde conclusies is gekomen? Op die vragen biedt de Code nog weinig concrete antwoorden. 

Waarin is de Code onvolledig? 

De bestaande governanceprincipes blijven relevant. Toch vraagt de opkomst van AI op verschillende onderdelen om een nadere uitwerking. Op drie gebieden kan de Code bestuurders en toezichthouders meer houvast bieden. 

Ten eerste: risicobeheersing. De Code gaat nog niet expliciet in op risico's die specifiek samenhangen met AI. Denk aan datakwaliteit, modelafhankelijkheid of de afhankelijkheid van een handvol grote technologieleveranciers. Ook belangrijk: het reputatierisico dat ontstaat als je model fouten maakt of onbedoeld bevooroordeeld is. 

Ten tweede: besluitvorming en accountability. De Code legt vast hoe besluitvorming binnen het bestuur georganiseerd moet zijn, wie waarvoor verantwoordelijk is en hoe toezicht plaatsvindt. Maar indien een AI-systeem feitelijk de beslissing neemt, of de informatie waarop een beslissing wordt gebaseerd in hoge mate bepaalt, biedt de Code geen houvast. Wie is eigenaar van het beslissysteem? Welke grenzen worden daarin vastgelegd? Hoe wordt menselijk toezicht geborgd?  

Ten derde: verslaggeving en transparantie. Hoe leg je verantwoording af over een beslissing die is gebaseerd op een zelflerend model, gevoed door data die continu verandert, en waarvan de werking niet altijd volledig herleidbaar is? De Code biedt geen antwoord op die vraag, terwijl het een van de meest urgente governancevraagstukken van dit moment is.  

Drie jaar is te veel 

De Monitoringcommissie Corporate Governance heeft de taak de Code actueel te houden. Sinds 2003 is de Code vier keer herzien. De langste periode tussen twee herzieningen was acht jaar, de kortste drie. Maar met de snelheid waarmee AI zich ontwikkelt, is zelfs drie jaar wachten eigenlijk te lang. 

Bestuurders en toezichthouders hoeven niet op een nieuwe versie van de code te wachten. Ook zonder expliciete AI-bepalingen biedt de bestaande Code voldoende aanknopingspunten om het gebruik van AI verantwoord te organiseren. Dat begint met inzicht in waar AI binnen de organisatie wordt ingezet en welke invloed dat heeft op de besluitvorming. Vervolgens is het belangrijk om AI-risico's onderdeel te maken van de bestaande risicobeheersing en duidelijke afspraken te maken over verantwoordelijkheden, controles en menselijk toezicht. Bestuurders moeten kunnen uitleggen hoe besluiten tot stand komen. Commissarissen moeten kunnen beoordelen of de organisatie voldoende grip heeft op de inzet van AI. Daar is geen nieuwe Code voor nodig. 

AI raakt inmiddels rechtstreeks aan de manier waarop organisaties worden bestuurd. De technologie verandert hoe organisaties werken, beslissingen nemen en daarover verantwoording afleggen. Daarom verdient AI een duidelijke plaats in de Corporate Governance Code. Een update van de Code kan bestuurders en toezichthouders helpen om die nieuwe governancevraagstukken beter te adresseren. Zo blijft de Code een bruikbaar richtsnoer voor goed bestuur. 

Auteur(s)